Kooperatiflerde Gelir Gider Farkına İlişkin Muhasebe Kayıtları

Kooperatiflerin asıl amacı kâr elde etmek olmadığından; kooperatif faaliyetleri sonucu ortaya çıkan kâr ve zararlar, olumlu ve olumsuz gelir gider farkı olarak adlandırılır. Kâr, olumlu gelir gider farkı; zarar ise olumsuz gelir gider farkı olarak adlandırılır.
Kooperatifler, sermaye şirketleri gibi kurumlar vergisi mükellefidirler. Ancak bazı durumlarda, kooperatifler kurumlar vergisinden muaf olur.
Bir kooperatifin kurumlar vergisinden muaf olabilmesi için, aşağıdaki hususların kooperatif ana sözleşmesinde yer alması ve uygulanması gerekir:
  • Sermaye üzerinden kazanç dağıtılmayacağı,
  • Yönetim kurulu başkan ve üyelerine kazanç üzerinden hisse verilmeyeceği,
  • Yedek akçelerin ortaklara dağıtılmayacağı,
  • Kooperatif faaliyetlerinden yalnız kooperatif ortaklarının yararlanacağı,
Kurumlar vergisinden muaf olmak için, ana sözleşmede yer alması gerekir.
Ana sözleşmede yukarıda saydığımız hususlardan bir ya da bir kaçına yer vermeyen veya yer verdiği halde uygulamada bu hususlara aykırı hareket eden kooperatifler kurumlar vergisi muafiyetinden faydalanamaz.
Kooperatifler Kanunu’na göre olumlu gelir gider farkından ilk önce %10 yedek akçe ayrılır. Kooperatif üst kuruluşları bu orana ek olarak en az %5 olağanüstü yedek akçe ayırmak zorundadır.
Yukarıda saydığımız yedek akçe dışında, ana sözleşmede belirtilmiş fonlar da kesilir. Bilindiği üzere kooperatifler, ana sözleşmelerinde yer vermek suretiyle ortaklarına ve çalışanlarına yardım maksadıyla yardım fonu oluşturabilir.
Fon ayırma işlemleri bittikten sonra, eğer kooperatif kurumlar vergisi mükellefi ise kurumlar vergisinin kesilmesi ve dağıtılması düşünülüyorsa ortaya çıkan olumlu gelir gider farkının ortaklara risturn olarak dağıtılması gerekir.

Örnek 1: SS ………. Kooperatifi, kurumlar vergisinden muaf olup 2011 yılında 15.000 TL olumlu gelir gider farkı elde etmiştir. Elde edilen olumlu gelir gider farkının tamamı ortaklar içi işlemlerden elde edilmiştir.
Kooperatifler Kanunu gereği, elde edilen olumlu gelir gider farkından %10 yasal yedek akçe olarak ayrılacaktır.
Genel kurulda yasal kesintiler yapıldıktan sonra arta kalan olumlu gelir gider farkının ortaklara risturn olarak dağıtılması kararlaştırılmıştır.

Yasal kesintiler ve dağıtılacak risturn miktarının belirlenmesi:
Yasal Yedekler : 15.000 X 0,10 = 1.500
TOPLAM: 1.500 TL
Dağıtılacak Risturn Tutarı: 15.000 – 1.500 = 13.500 TL

* Dağıtımın Yapılması:


*Ortakların Risturn Paylarının Nakit Olarak Ödenmesi:


Örnek 2: Kurumlar vergisi mükellefi olan SS …………. Tüketim Kooperatifinin 2011 yılı olumlu gelir gider farkı 25.000 TL’dir.

Kooperatif genel kurulunda alınan karar gereği, yasal kesintiler yapıldıktan sonra kalan tutar ortaklara risturn olarak dağıtılacaktır.

Yasal kesintiler ve dağıtılacak risturn miktarının belirlenmesi:

Dönem Olumlu Gelir Gider Farkı = 25.000TL
Kurumlar Vergisi :(25.000 X 0,20) = (5.000 TL)
Yasal Yedekler : (25.000 X 0.10) = (2.500 TL)

Gelir Vergisi Stopajı Matrahı = 17.500 TL
Gelir Vergisi : (17.500 X 0,10) = 1.750 TL
Bu hesaplamalardan sonra ortaya çıkan tablo aşağıdaki gibidir:
DÖNEM GELİR GİDER OLUMLU FARKI 25.000 TL
ÖDENECEK VERGİ VE DİĞER YÜKÜMLÜLÜKLER (-) (6.750 TL)

  • Kurumlar Vergisi (-) 5.000 TL
  • Gelir Vergisi Stopajı (-) 1.750 TL

YASAL YEDEKLER (-) (2.500 TL)
ORTAKLARA DAĞITILACAK RİSTURN TUTARI 15.750 TL

*2011 Yılı Dönem Sonunda Yapılacak Kayıtlar:


* 2012 Yılı Başında Yapılacak Kayıt:


* Genel Kurulun Risturn Dağıtma Kararından Sonra Yapılacak Kayıt:


* Risturnların Ortaklara Ödenmesinde Yapılacak Kayıt:


* Kooperatiflerde şirketler gibi kurumlar vergisi beyannamelerini nisan ayında bağlı bulundukları vergi dairesine verir, nisan ayı sonuna kadar da ödemeleri gereken kurumlar vergisini öder. Örneğimizdeki kooperatifin Nisan ayı başında yapacağı tahakkuk kaydı ve ay içerisinde yapacağı ödeme kaydı aşağıdaki gibi olacaktır.


*Gelir vergisi stopajı, muhtasar beyannamede belirtilip vergi dairesine ödendiğinde şu kayıt yapılır:


Kooperatiflerin dönemi olumsuz gelir gider farkı ile kapatması durumunda,
Olumsuz gelir gider farkı 3 yoldan biri ile karşılanır:
  • Sermaye paylarından
  • Yedek akçelerden
  • Ek ödemelerle
Örnek 3: SS …………. Kooperatifi 2011 faaliyet dönemini 11.000 TL olumsuz gelir gider farkı ile kapatmıştır. Ortaya çıkan olumsuz gelir gider farkının 4.000 TL’sinin yedeklerden kalan 7.000 TL’ sinin ise sermaye paylarından karşılanmasına karar verilmiştir.









Kooperatiflerde Ortaklıktan Çıkış İşlemlerinin Muhasebeleştirilmesi

Ortaklıktan ayrılan veya çıkarılan ortağa ilişkin muhasebe kaydı yapılırken şu hususlara dikkat edilir:

  • Ortakların ortaklığa girişinde taahhüt ettikleri ve ödedikleri sermayenin kaydedildiği 500 Sermaye Hesabı borçlandırılarak çıkan ortağın sermayesi toplam sermayeden indirilir.
  • Ortakların sermaye payı dışında, kooperatife ödemeyi taahhüt ettikleri ödemelerin kaydedildiği 431 Ortaklara Borçlar Hesabı, çıkan ortağın bu tür taahhütlerine isabet eden kısmı kadar borçlandırılarak çıkan ortağın ödeme taahhütleri kapatılır.
  • Çıkan ortağın ödemeyi taahhüt ettiği tutarlardan, halen ödemediği tutarlar 131 Ortaklardan Alacaklar Hesabının alacağına yazılarak yok edilir.
  • Çıkan Ortağın borçlarına karşılık kooperatife verdiği ve henüz ödemediği senet ve çekler varsa, senetler 121 Nu’lı hesabın, çekler 101 Nu’lı hesabın alacağına kaydedilerek kapatılır.
  • Çıkan ortaktan, ortaklıktan çıkmanın sonucu olarak yapılacak kesintiler varsa, 649 Diğer Olağan Gelir ve Kârlar Hesabının alacağına yazılır.
  • Hesap kesimi sonucu çıkan ortağa ödenmesi gereken tutar ödeme şekline göre ilgili varlık hesabının borcuna kaydedilir.
Örnek: Yükümlülüklerini yerine getirmeyen Engin COŞKUNCA adlı ortak, yönetim
kurulu kararıyla kooperatiften ihraç edilmiştir.
  • İhraç edilen ortak 1500 TL (15 adet) ortaklık payı taahhüt etmiş ve ödemiştir.
  • İhraç edilen ortak toplam 2.700 TL arsa ve inşaat payı ödemiştir.
  • İhraç edilen ortağın, genel kurul kararıyla belirlenip de adına tahakkuk ettirilen ancak vadesi gelmediği için henüz ödenmeyen aidat miktarı 300 TL’dir.
  • Genel kurul kararı gereği, ayrılan ortaktan 250 TL masraf kesilecektir.
  • Hesap kesimi sonucu ortağın alacağı tutar bankadan ödeniyor.


Kooperatiflerde Ortaklığa Yeni Üye Alımının Muhasebeleştirilmesi

Ortaklığa yeni kabul edilen ortak, aynı kurucu ortaklar gibi ana sözleşmede taahhüt edilmesi gereken en az ortaklık payını almayı taahhüt etmelidir. Ayrıca ana sözleşmede yeni alınacak ortaklardan talep edilecek bir fark var ise bu fark ile birlikte o ana kadar diğer ortakların yaptıkları ödemeleri de yapması gerekir.
Yeni ortak olan kişinin sermaye ve diğer ödemeleri yapmayı taahhüt etmesi durumunda yapılacak kayıt, yukarıda değinildiği gibi olacaktır. Buradaki tek fark, yeni ortaktan ana sözleşme gereği bir fark alınacaksa bu farkın hangi hesapta izleneceğidir. Böyle bir fark alınması durumunda, alınan fark 649 Diğer Olağan Gelir ve Karlar hesabının alacağında izlenecektir.

Örnek 1: 5 Temmuz 2011 günü Fehmi YERLİKAYA adlı kişi kooperatife ortak olarak alınıyor. Yeni ortak ana sözleşmede her ortağın en az 1500 adet ortaklık payı almasının gerektiğini bildiren hükme göre 1500 adet ortaklık payı almayı taahhüt ediyor.
Yeni ortak, diğer ortakların o ana kadar ödemiş oldukları arsa ve inşaat payları toplamı olan 900 TL’ yi ve ana sözleşmede belirtilen ve yeni ortak olacaklardan alınacak 1.100 TL’lik farkı ödemeyi taahhüt ediyor.
Yeni ortak sermaye taahhüdünü ve ödemesi gereken diğer yükümlülükleri nakit olarak ödüyor.

* Yeni ortağın sermaye taahhüdünün kaydı:


*Yeni ortağın, diğer ortakların yaptıkları ödemeleri, taahhüt etmesinin kaydı:


*Yeni ortağın taahhütlerini yerine getirmesi:




Kooperatiflerde Ek Ödemelerin ve Aidatların Muhasebeleştirilmesi

Kooperatif ortakları, sermaye payları dışında, kooperatif amaçlarının gerçekleştirilmesini sağlamak üzere genel kurulca kararlaştırılacak miktardaki arsa, altyapı, inşaat vb. gibi ödemeleri de yapar. Bu tür ödemeler taahhüt ettiğinde 131 Ortaklardan Alacaklar hesabının borcuna karşılık, 431 Ortaklara Borçlar (Özellikle inşaat kooperatiflerinde bu ödemeler karşılığında konut veya iş yeri verileceğinden ve inşaat 1 yıldan fazla süreceğinden bu hesaba kaydetmek uygun görülmüştür.) alacaklandırılır.
Taahhütler yerine getirildiğinde, ödeme şekline göre ilgili varlık hesabı (100 Kasa, 101 Alınan Çekler, 121 Alacak Senetleri, 102 Bankalar v.s) borcuna karşılık, 131 Ortaklardan Alacaklar hesabı alacaklandırılır.
Örnek-1: 8 ortaklı Konut Yapı Kooperatifinin 5 Mart 2011’de yapılan genel
kurulunda alınan karara göre; ortaklar nisan ayından başlamak üzere 15 ay süre ile 175 TL arsa payı, 125 TL inşaat payı ödeyecektir.


Örnek 2: Ortaklar, yukarıdaki örnekte tahakkuk eden ödemelerini, her aya ayrı bir senet imzalayıp vererek yerine getiriyor.


Örnek 3: Ortaklar, nisan ayı ödemelerini kooperatife yapıyor ve bu aya ilişkin senetlerini alıyor.




Kooperatiflerde Kuruluş İşlemlerinin ve Sermaye Paylarının Muhasebeleştirilmesi

Kurucu ortakların ve kuruluştan sonra ortak olanların taahhüt ettikleri sermaye payları, 501 Ödenmemiş Sermaye hesabına borç, 500 Sermaye hesabına alacak kaydedilmek suretiyle taahhüt kaydı yapılır. Ortakların taahhüt ettikleri sermaye paylarını ödemeleri durumunda ödeme şekline göre ilgili varlık hesabı (100 Kasa, 101 Alınan Çekler, 121 Alacak Senetleri, 102 Bankalar vs.) borçlandırılıp, 501 Ödenmemiş Sermaye hesabı alacaklandırılır.
Kuruluş aşamasında yapılan giderler, 770 Genel Yönetim Giderleri hesabının (7/A Seçeneğine göre) borcuna yazılmak suretiyle direkt gider olarak yazılabileceği gibi, 262 Kuruluş ve Örgütlendirme Giderleri hesabının borcuna yazılarak aktifleştirilebilir.

Örnek: ,,,,,,,,,,,,,,,,,,, Kooperatifi 8 kişi tarafından ve 1500'er adet ortaklık payı taahhüt edilerek kuruluyor (1 ortalık payının değeri 100 TL'dir). Ortaklar sermaye taahhütlerinin % 25 ini kooperatif adına açılan Banka hesabına nakit olarak teslim ediyorlar. Kuruluş sırasında toplam 100TL gider yapılıyor, bu giderleri kurucu ortaklardan Derya YILMAZ karşılıyor.
Kurucu ortaklar, kalan sermaye taahhütlerini kooperatife nakit olarak ödüyorlar ve bu paralar yönetim kurulunca kooperatifin bankadaki hesabına yatırılıyor.

* Sermaye taahhüt kaydının yapılması:


* Kuruluş giderlerinin aktifleştirilmesi (direkt gider yazılacaksa 770, aktifleştirilecekse 262 numaralı hesap kullanılır):


* Kalan taahhütlerin yerine getirilmesi ve sermaye paylarının bankaya yatırılması



Yukarıdaki örnekte kuruluş giderlerini yapan ortağa olan borç kooperatifin bankadaki hesabından ödendiğinde aşağıdaki kayıt yapılır: